درسنامه آموزشی احکام (2) کلاس یازدهم معارف

درس‌های قبلی به احکام اجتماعی اختصاص داشت. از این درس به بعد، با احکام اقتصادی اسلام آشنا خواهیم شد. اولین مبحث مربوط به زکات است.

معنای زکات

کلمۀ «زکات» در زبان عربی دو معنا دارد: 1- زیاد شدن؛ 2- پاک شدن.

اصطلاح «زکات» در فقه اسلامی به معنای جدا ساختن بخشی از اموال و پرداخت آن به نیازمندان و صرف در امور خیر است. پرداخت زکات مانند جدا کردن شاخه‌های زائد از درخت، موجب پر بار شدن آن می‌گردد. همچنین سبب پاک شدن مال به سبب ادای حق محرومان می‌شود.

اهمیت و فایدهٔ زکات

براساس روایات، اهمیت زکات آن‌قدر زیاد است که بدون پرداخت آن، نماز انسان مقبول حق واقع نمی‌شود. و فقیری گرسنه نماند مگر به خاطر کوتاهی مردم در ادای زکات؛ و مالی در خشکی یا دریا از بین نرفت مگر به سبب پرداخت نکردن زکات.

پرداخت زکات مانند سایر انفاق‌ها، غیر از آثار مادی، یعنی سیر کردن گرسنگان و رفع حاجت نیازمندان، آثار معنوی دیگری نیز به همراه دارد، مانند برکت یافتن مال، حفظ دارایی از بلا، پاکیزگی روح و توفیقات معنوی.

پیامبر اکرم می‌فرمایند:

إذا مَنَعُوا الزَّکَاةَ مَنَعَتِ الأَرضُ بَرَکتَها من الزرع و الشّمارِ وَالمَعادِنِ کُلها.
هنگامی که مردم از پرداخت زکات خودداری کنند، زمین نیز برکت خویش را از محصولات کشاورزی، میوه درختان و معادن گوناگون دریغ می‌کند.

زکات، عامل افزایش اموال

مردم همواره دوستدار افزایش دارایی خود می‌باشند. برخی با کار و تلاش سالم، و برخی با بخل، برخی با دریافت سود بیش از حد، و برخی با رباخواری. به تصور بسیاری از مردم، پرداخت زکات موجب خسارت مالی و کاهش سرمایه است، در حالی که خداوند روزی‌آفرین و روزی ده، راه افزایش دارایی را پرداخت قسمتی از مال خود به نیازمندان اعلام نموده و رباخواری را موجب زبان و خسارت معرفی می‌نماید؛ زیرا که خداوند، خیر و برکت را از ربا برداشته و به زکات منتقل نموده است.

یَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَ یُرْبِی الصَّدَقَاتِ _{(سورهٔ بقره، آیهٔ 276)}
خداوند ربا را نابود می‌کند و صدقات را افزایش می‌دهد.

موارد تعلق زکات مالی

زکات بر نُه چیز واجب است:

الف) غلات و محصولات کشاورزی: 1- گندم 2- جو 3- خرما 4- انگور (کشمش، مویز)
ب) دام‌ها: 5- شتر 6- گاو 7- گوسفند
ج) سکه‌ها (نَقَدین): 8- طلا 9- نقره.

حدّ نصاب در زکات

زکات اموال مذکور در صورتی واجب است که به حد معین یا تعداد خاصی برسد، که به آن «حد نِصاب» می‌گویند. و اگر کمتر از آن باشد، زکاتش واجب نیست. هر یک از این اموال نه‌گانه، حد نصاب‌های خاص خود را دارد.

مصرف زکات

زکات در هشت مورد مصرف می‌شود.

إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَ الْمَسَاکِینِ وَ الْعَامِلِینَ عَلَیْهَا وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقَابِ وَ الْغَارِمِینَ وَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ فَرِیضَةً مِنَ اللَّهِ وَ اللَّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ _{(سورهٔ توبه، آیهٔ 60)}
مصرف صدقات برای نیازمندان، مستمندان، متصدیان (وصول و پخش) آن، دلجویی شدگان، آزاد کردن بردگان، بدهکاران، انفاق در راه خدا و در راه ماندگان واجب شده است، خداوند دانای حکیم است.

1- فقرا: فقیر فردی است که در اثر نداشتن شغل یا پیشامدهای ناگوار زندگی، یا کثرت افراد تحت تکفل، دچار کمبود درآمد است، و امکان پرداختن به کار بهتر را نیز ندارد. در نتیجه نمی‌تواند خرج سال خود و عائله‌اش را در حد حفظ آبرو و متناسب با شأن اجتماعی خویش به‌دست آورد.

2- مساکین: مسکین به فردی اطلاق می‌شود که به عللی مانند نقص عضو، بیماری، یا پیری، خانه‌نشین شده و قدرت کسب مخارج سالانهٔ خود و خانواده‌اش را ندارد.
3- عاملان: کسانی هستند که مأمور گرفتن، نگهداری و محاسبهٔ زکات‌اند. سهمی از زکات به عنوان حق‌الزحمه به آنان پرداخت می‌شود.
4- ایجاد الفت: قسمتی از زکات به کفار و مسلمانانی که عقایدشان ضعیف است اعطا می‌شود تا علاقه‌مند به اسلام شده و با دشمنان متحد نشوند.
5- آزادی بندگان: در صورت وجود انسان‌های دربند یا برده، سهمی از زکات جهت رها نمودن آنان از بند اسارت و (زندان) پرداخت می‌گردد.
6- بدهکاران: از دیگر مصارف زکات، پرداخت بدهی و قرض افرادی است که بر اثر ورشکستگی (نه از روی سستی و کوتاهی) قادر به پرداخت بدهی خود نیستند.
7- در راه خدا: هرچه مربوط به مصالح عمومی جامعه و مسلمانان بوده و نیز هر چه موجب اعتلای اسلام و از بین رفتن فساد و فتنه از حوزۀ اسلام یا مسلمانان می‌شود، از این قسم محسوب می‌گردد.
8- در راه ماندگان: به مسافرانی که به علتی در غربت دچار بی‌پولی شده‌اند، از زکات به مقداری که آنها را به مقصد برساند پرداخت می‌گردد.

تذکر: صدقه بر دو نوع است: واجب (زکات) و مستحب. غیر سید نمی‌تواند به سید زکات (صدقه واجب) دهد. ولی پرداخت صدقهٔ مستحبی به سادات اشکال ندارد.

زکات بدن (فطریه)

این نوع از زکات، بنا به روایات، متمم روزۀ ماه مبارک رمضان است. مسلمانان مقارن با فرارسیدن عید فطر، و به پاس نعمت سلامتی و توفیق روزه‌داری، مقداری گندم یا خرما به نیازمندان می‌دهند تا آنان نیز در این روز بزرگ عیدی بگیرند.

مقدار زکات فطره: به ازای هر نفر، سه کیلوگرم گندم یا برنج یا خرما یا هر غذای متداول منطقه یا بهای آن به نیازمندان مؤمن پرداخت می‌گردد. فطریهٔ غیر سادات نیز به سادات فقیر تعلق نمی‌گیرد.

زمان پرداخت: از غروب شب عید تا ظهر روز عید فطر. کسانی که امکان حضور در نماز عید را دارند، پیش از نماز عید باید آن را بپردازند یا از مال خود کنار بگذارند.

شرایط وجوب: افرادی که فقیر نیستند، واجب است فطریهٔ خود و افراد تحت تکفل (نان‌خور) خویش، حتی نوزاد را پرداخت نمایند. کسی که فطریه‌اش بر دیگری واجب است، از عهدهٔ وی ساقط می‌شود، حتی اگر غنی باشد. و اگر بداند که سرپرست خانواده، زکات وی را نپرداخته یا فراموش کرده، پرداخت زکات بر وی واجب نیست، هر چند احتیاط مستحب این است که به جای آنها پرداخت کند.